logo
"İş Sağlığı ve Güvenliğinde Alternatif Çözümler"

İŞ HİJYENİ



 
iş Hijyeni tanımı ve konu ile ilgili genel bilgi:
 
Endüstride kullanılan, ara madde olarak meydana gelen veya ana ürün olarak elde edilen
kimyasal maddelerin pek çoğu ile iyonize radyasyon, gürültü, aşırı ısı ve aşırı nem gibi fiziksel
etkenler insan sağlığını olumsuz yönde etkileyen çevresel zararlı etkenlerdir. Genellikle iş
hijyeninin konularını oluşturan çevresel zararlı etkenler, "meslek hasta¬lıklarına, neden olan
veya işçinin sağlığını iş görmezlik yapacak ve zaman kaybına neden olacak derecede bozan
veya işçinin tam kapasite ile çalış¬masını engelleyen koşullardır", diye tanımlanabilir.
Görülüyor ki çevresel etkenler işyerlerinde istenmeyen durum yaratıyorlar, bunların
düzeltil¬mesi işverenin yasal sorumluluğu olup işyerlerindeki hijyen, örgütleri aracılığı ile
yerine getirilirler.
 
Esir işçilerin çalıştırıldığı eski çağlarda çalışma çevresinin işçi sağlığı ve iş verimi üzerindeki
etkilerini inceleyip durumu düzeltmek için herhangi bir çabanın harcandığını gösteren bir
belirtiye rast gelemiyoruz. Bu durumun iki nedeni olabilir.
 
 Esir işçinin sağlığı işveren için önemli değildir,
 Esir olmayan işçinin de herhangi bir direniş göstermesi söz konusu değildir.İkinci neden
daha önemli olup çağımızda da etkisini sürdürmektedir. Pek çok işçi ve işverenin
görüşüne göre, işyeri çevresinde oluşan zararlı etkenler yapılan işin doğal bir sonucudur,
gidermek için herhangi bir çabanın harcanmasına gerek yoktur. Konuya önem veren
ülkelerde her türlü zararlı etkenin kontrol edilmesi için tüm tıbbi ve teknik olanakların
ortaya konup uygun önlemlerin alınması için çaba harcanır.
 
Amerikan, Endüstri Hijyenistleri Birliğinin (American Industrial Hygiene Association-AIHA)
yaptığı geniş kapsamlı tanımlama konuyu daha iyi tanıtacaktır. "İş Hijyeni, işyerlerinde
görülen ve endüstri top¬lumunda hastalığa, sağlığın bozulmasına ve huzursuzluğa neden olan
çevresel faktörleri, stresleri saptayan, değerlendiren ve onları kontrol eden bilim ve sanattır".
 
 
Tanımlamaya göre iş hijyeninin uygulayıcısı olan hijyenist genel olarak işçinin sağlığı ile çevre
koşullarını göz önünde bulundurarak ilgilenir ve görevleri şöyle özetlenebilir.
 
a) İşyeri ile ilgili iş hijyeni programını hazırlamak ve yürütmek.
 
b)Çalışma çevresini inceleyerek:
 
1) İsterinde yapılan işi tanımlamak, işlemleri, işlemlerde kul¬lanılan maddeleri ve üretim
ürünlerini tanımak. Bu maddelerin sağlığa zararlı durumlarını saptamak.
 
2) işyerinde çalışan işçinin ve çevre halkının çevresel zararlı etkenlere maruziyet
derecesini belirlemek.


c) İşçilerden alınacak biyolojik sıvı ve dokuları değerlendirmede iş hekimine yardımcı
olmak, .
 
d) Zararlı etkenlerin işçinin bünyesinde meydana getirdiği fizyo¬lojik ve metabolik
değişiklikleri klinik belirtiler meydana çıkmadan önce saptamak için biyokimyasal testler
uygulamak. Sonuçları incele¬yerek değerlendirmek.
 
e) Saptanan durum göz önünde bulundurularak alınacak koruyucu önlemleri planlamak
ve uygulamaya koymak.
 
f) Korunma önlemi olarak gerekiyorsa tüzük, yönetmelik ve stan¬dartlar hazırlamak.
 
g) İşçiye zararlı etkenlerden kendini nasıl koruyacağını öğretmek amacı ile sağlık eğitimi
programı hazırlamak ve uygulamasını sağlamak.
 
h) İş Hijyeni ile ilgili araştırma yapmak.
 
Yukarıda saydığımız görevlerin yerine getirilebilmesi için aşağı¬daki koşulların oluşması
gerekir.
 
1. İş Hijyeni hizmetleri bir ekip tarafından yürütülmelidir.
 
İş Hijyenisti genel olarak kimya mühendisi, kimyager veya fizik mühendisidir. Ancak Sovyet
Rusya ve öteki doğu ülkelerinde olduğu gibi özel eğitim gören hekimler de hijenist
olmaktadırlar.
 
Hizmet, işyerinde ortamdan örnek alma yöntemlerini bilen teknisyen, biyolojik materyal
alabilen sağlık teknisyeni veya hemşire, bu örneklerin laboratuvar analizlerini yapacak
laborant ve bulguları değer¬lendirecek uzman kimselerin beraber çalışmalarını gerektirir.
Sonuçların yorumlanmasında işyeri hekiminin, örnek alınması ve önlem söz konusu olduğu
zaman da iş güvenliği mühendisinin yardımına gereksinme ola¬caktır. Bu duruma göre
hijyenist kendi ekibi, işyeri hekimi ve iş güvenliği mühendisi ile sıkı bir eşgüdüm içinde
olmalıdır. Çünkü gerçekte işyeri he¬kimi, iş hijyenisti ye iş güvenliği mühendisinin görevleri
aynı amaca yöneliktir.
 
Yapılan açıklamadan da anlaşılacağı gibi iş hijyeni hizmetleri tek bir kişinin dahası var tek bir
ekibin yapacağı iş olmaktan çıkmış çeşitli meslekten uzmanların beraber çalışarak
yürütebilecekleri bir hizmet haline gelmiştir.
 
2. İş hijyeni ile ilgili kayıt ve raporlar düzenli olarak tanzim edilmeli.
 
Burada iş hijyeni ile ilgili rapor düzenlenmesi ve kayıtların tutulması yöntemlerine ilişkin bilgi
verilmeden hizmetin amacı ve faydaları üzerinde durulacaklar. Muntazam kayıt tutulup
raporların düzenlen¬mesi çalışmaların düzenli olmasını bilimsel temellere dayatılmasını ve
işyerinde olup bitenlerin izlenebilmesini sağlar. Yapılmış ve yapılacak olan çalışmalardaki
başarı derecesini saptamak için istatistiki verilere gereksinme vardır. Güvenilir veriler ise
düzgün kayıt ve bilimsel raporlardan sağlanabilir. Bunlar ise yeterli, amaca uygun ve doğru
 
 
 
 
 
oldukları zaman değerlidirler.
 
Hijyenist çalışma çevresini kontrol etmek ve yapacağı çalışmalarda kıyaslama olanağı
bulabilmek için önceden hazırlanmış kayıt ve raporlar¬dan faydalanır. Kayıt ve raporlara
geçen bulgular çoğu kez hukuki sorunların çözümlenmesinde de kullandır. Ayrıca bilimsel
araştırmalarda da faydalanılır. Kayıt ve raporlar genel olarak iki gurupta toplanabilirler.
 
a) Kişi ve guruplar ile ilgili bilgiler
 
Bu bilgiler işçilere ait biyolojik ye sıvı materyalin laboratuar muayeneleri sonunda elde
edilirler. Endüstride uygulanan işe giriş ve peryodik muayenelerde elde edilen bulgular özel
fişlere yazılarak saklanır. İşçinin geçirdiği kazalarda kalıcı fiziksel özürler söz konusu olursa
yapılan, tedaviler de kayda geçirilir. Bütün bu bilgiler gerektiğinde idari ve hukuki amaçlarla
kullanılır.
 
b) Çevre ile ilgili kayıtlar,
 
Bu kayıtlar hijyenistin çalışma ortamından değerlendirilmek üzere aldığı kimyasal madde
örneklerinin ve fiziksel etken değerlenirinin seviyelerini içerir. Çalışma çevresinde bulunması
beklenen zehirli madde seviyesinin zamana bağlı olarak değişmesi kaydedilir, grafiklerle
gös¬terilir. Benzeri kayıtlar fizik çevre faktörleri (ısı, nem, hava hızı, gürültü, radyasyon) için
de düzenlenir.
 
Kişi ve çevre ile ilgili olarak kayıtlara geçirilen bulgular zaman, zaman gözden geçirilir ve
analizleri yapılır. Bu analizlerde aşağıdaki hususlar göz önünde bulundurulur.
 
 Kayıtlardaki bulgulardan en yüksek ve en düşük seviyeler tayin edilerek skala saptanır.
Normal duruma göre yükseliş ve düşüş nedenleri araştırılır.
 Çeşitli değişkenler arasında korelasyon aranır. (Çalışma ortamın¬daki zararlı madde
seviyesi ile işçiler arasındaki hastalık sıklığı gibi),
 Kayıt ve rapor sonuçları epidemiyolojik ve laboratuar yöntemleri ile doğrulanır.
 
3. Hijyenist çevresel faktörler ile ilgili standartları kendi işyerinde uygulamalıdır.
 
Çevresel zararlı faktörler kimyasal, fiziksel ve biyolojik yapıda olabilirler. Bu nedenle her
grup için ayrı standart oluşturulmuştur ancak biz burada iş hijyeninde çok kullanılan
kimyasal ve fiziksel çevre faktörleri ile ilgili standartları tanıtmaya çalışacağız.
 
Çevresel faktör standardı deyimi ile, çalışma çevresinde rastlanan kimyasal veya fiziksel
cinsten etkenlerin çalışanların sağlıklarına zararlı olmadığı kabul edilen miktarları vey a
seviyeleri kastedilir. Bu miktar ve seviyeler çeşitli araştırmalar ile saptanır. Ayrıca bu eşik
değerlerin zararsız olma koşulları zaman ile de ilişkilendirilmelidir. Başka bir deyimle, işçinin
günlük çalışma süresince maruz kaldığı halde sağlığını belirgin şekilde etkilemeyen ortalama
eşik değerler söz konusu edilecektir. Bu standartlar Doz-Cevap ilişkisi de göz önünde
bulundurularak belirlenirler. Bu ilişki hayvan deneyleri, epidemiyolojik inceleme¬ler, gönüllü
insan ve akut zehirlenme vakalarından faydalanılarak saptanır. Her toksik maddenin bir doz
 
 
 
 
 
cevap eğrisi vardır bunun bilinmesi gerekir.
 
a) Kimyasal etkenler (toz, duman, gaz, sis, buhar),
 
Eşik sınır değerler (Threshold,Limit Values-TLVS).
 
Amerikan hijyenistleri birliğinin kongresinde ortaya atılıp kabul edilmiş bir deyimdir, işyeri
havasında var olup belirli çalışma koşulların¬da uzun süre günde sekiz saat çalıştırdıkları
halde tüm işçilerin sağlıkları¬na zarar vermediği kabul edilen değerlerdir. Kişisel duyarlılığın
büyük farklılık göstermesi nedeni ile eşit değerlerin altındaki konsantrasyon¬ların da sağlığın
bozulmasına, hastalığa veya huzursuzluğa neden ola¬bileceği düşünülmüş ve bu nedenlerle
de kesin tavan rakamlar yerine ortalamalar verilmiştir. Eşik Sınır Değerleri tehlikesiz
konsantrasyon ile tehlikeli konsantrasyonlar arasında hassas bir sınır olarak
düşünül¬memelidir. Bunlar zamanla ilişkili olarak saptanmış konsantrasyonlar olup sınırın
altında olan değerler olarak kabul edilebilirler. Bunlar tavan değeri geçmemelidirler. Eşik sınır
değerleri öncelikle güvenilir uygulama için yol gösteren değerler demektir, genellikle
anormal, ağır çalışma koşullarında kullanılmamalıdırlar.
 
Müsaade edilen Azami Konsantrasyon M.A.K (Maximum Allowable Concentration) .
 
Genellikle Avrupa’da ve özellikle Doğu Avrupa’da kullanılan bir deyimdir bu değerler kesin
sınır değerleri olup çalışma günün hiç bir saatinde geçilemezler tanımlama aşağıdaki şekilde
yapılır:
 
Atmosfer kirleticilerinin günde sekiz saat maruz kalmak suretiyle uzun süre çalışan isçilerin
sağlıklarına zararlı etkisi olmadığı kabul edilen yüksek konsantrasyonuna "Müsade edilen
azami konsantrasyon-M .A .K değer denir. _ .
 
Eşik sınır değerleri TLVs ve Müsade edilen azami konsantrasyon MAK değerler toksik madde
içeren toz, duman gibi maddeler için mgr/ M3, gaz ve buhar gibi maddeler için milyonda
kısım (part per mil¬yon-ppm) olarak ifade edilir
 
b) Partiküler maddeler (tozlar):
 
Zehirli maddelere kıyaslanacak olursa daha güç ve daha az geçerli olmak ile beraber çalışma
ortamında bulunan tozlar içinde standartlar konmuştur.
 
Serbest Silist İçeren Tozlar:
 
Total toz ve yalnız solunabilen toz (5 mikrondan küçük tozlar) mgr / M3 olarak değerlendirilir.
Ayrıca içerdiği serbest silis yüzdesi göz önünde bulundurulur. Örneğin, Parlayıcı, Patlayıcı,
tehlikeli ve zararlı maddelerle çalışılan işyerlerinde ve işlerde alınacak tedbirler hakkındaki
tüzükte yukarıda sözü edilen üç husus da göz önünde bu¬lundurularak standartlar verilmiştir.
 
c) Fizik etkenler ile ilgili standartlar:
 
Radyoaktiv maddeler için:
 
 
 
 
 
Işınlama doz Birimi (Röntgen) ve Radyasyon Absorbsiyon doz birimi (Rad ve rem) olarak
müsaade edilen endüstriyel dozlar tayin edilmiştir. Müsaade edilen azami absorbsiyon
dozları vücudun çeşitli doku ve organları için ayrı, ayrı tayin edilerek listeler halinde
yayım¬lanmıştır. Kişi üzerine takılan dozimetre ve film badgeler aracılığı ile kişinin absorbe
ettiği radyasyon miktarı belirlenmiş olur.Bu miktarlar
 
müsaade edilen ve listelerde verilen en büyük endüstriyel dozu geçme¬melidir.
 
Gürültü:
 
İşyerlerinde meydana gelen gürültünün de belli bir seviyeyi geçmemesi gerekir.Barınma ve
işyerleri için ayrı, ayrı standartlar saptanmıştır. Örneğin, işçi Sağlığı ve iş Güvenliği Tüzüğünde
işyerlerinde gürültü seviyesinin 80 dB (decî Bell) i geçmemesi öngörülür.
 
Isı ve Nem
 
Aşırı derecede yüksek veya düşük ısı ve nemi işçinin sağlığını etki¬leyeceği gibi çalışma
kapasitesini düşürerek verimi azaltır. Bu nedenle işyerlerinde ısı ve nemin de belli seviyelerde
bulunması için standartlar geliştirilmiştir. Isı ve nem ile ilgili standartlar kesin rakamlar
halinde tüzüklerde belirtilmiş olmadıkları halde işçinin rahat bir ortamda çalış¬ması
bakımından önemlidir.
 
Aydınlatma:
 
İşyerlerinin yapılan işe göre uygun biçimde aydınlatılması gerekir.İyi aydınlatma ile iş verimi
arasında logaritmik bir ilişki olduğu çeşitli araştırmalar ile saptanmıştır. Bu nedenle
işyerlerinde aydınlatma için de standartlar hazırlanmıştır,
 
Sözü edilen değişkenler hazırlanan standartlara uygun biçimde düzenlenip muhafaza edilirse,
iş-işçi bütünleşmesi sağlanmış olur ve üre¬tim yüksek düzeyde seyreder. Çevre faktörlerinin
konfor sağlayan, veya disfonksiyon ve huzursuzluğa neden olan sınırlar bilimsel olarak
belirlenmiştir.İş hijyenisti çalışmalarında bu sınırları göz önünde bulundur¬malıdır.
 
İşyerlerinde Rastlanan Çevresel Zararlı Etkenler ve Neden Oldukları Sağlık Sorunları;
 
Endüstride rastlanan ve sağlığı olumsuz yönde etkileyen çevresel zararlı etkenlerin kontrol
altına alınıp zararsız hale getirilebilmeleri için önce bunların tanınması ne çeşit hastal ık yada
arızalanmaya neden olduklarının bilinmesi gerekir. Bir işyerinde iş sağlığı ve güvenliği
yönünden denetim yapacak bir sorumlu veya yetkili zararlı etkenleri rastgele ararsa bu
etkenlerin biz çoğu gözden kaçabilir. Buna karşın bütün etkenler etkili olma yol ve şekillerine,
veya vücutta yaptıkları etkilere göre sınıflara ayrılıp işyerinde bir düzen içinde aranırsa hiç biri
gözden kaçmadan incelenebilirler. Ayrıca sınıflandırma işyerinde uygulanacak araştırmaların
kolay yürütülebilmesi bakımından da önemlidir.
 
Çevresel zararlı etkenlerin gruplandırılması:
 
A)Fizik Etkenler:
 
 
 
 
 
a) Isı,
 
b) Soğuk ve donmalar,
 
c) Elektromagnetik ışınlar
 
d) Yüksek atmosfer basıncı,
 
e) Elektrik akımı,
 
f) Gürültü,
 
g)İyonize radyasyon,
 
h)Travmalar.
 
B) Kimyasal Etkenler:
 
Kimyasal etkenler işyerlerinde toz, duman, sis ve buhar halinde bulunurlar. Vücuda deri,
sindirim sistemi ve solunum sistemi yoluyla girerler.
 
a) Tahriş edici kimyasal maddeler (gazlar)
 
Bu maddeler temasa geldikleri nemli deri veya mukozayı yakarak etki gösterirler. Etkenin
konsantrasyonu maruziyet süresinden önemlidir. Belli başlı tahriş ediciler:
 
1-Özellikle üst solunum yollarını tahriş edenler: Aldehitler, alkalen toz ve sisler, amonyak,klor
asidi sülfür dioksit
 
2-Üst solunum yolları ve akciğer dokusunu tahriş edenler: Brom, klor, ozon, brom siyanür
 
3-Özellikle solunum yollarının alt kısımlarını ve alveolleri tahriş ve tahrip edenler: Arsenik,
azot oksitleri vb.
 
b)Boğucu Kimyasal Maddeler ( gazlar )
 
c)Anestetik ve narkotik kimyasal maddeler ( gazlar):
 
d)Sistemik zehirler
 
e) Sistemik zehirler dışında kalan partiküler maddeler: Tozlar
 
1- Akciğerde fibrozis yapan tozlar: Serbest silis, asbest, pamuk tozu vb.
 
2- Fizyolojik olarak etkisiz olan tozlar.
 
3- Allerjik reaksiyona neden olan tozlar: Polen, tahta, reçine,
 
 
 
 
 
4- İrritan toz ve serpintile: Alkoller, asitler, floritler, kromatlar.
 
C) Biyolojik Etkenler:
 
D)Psikososyal Etkenler:
 
a) Endüstriyel yorgunluk,
 
b) İş stresi
 
c) işçi işveren ilişkilerindeki olumsuz durum,
 
d) İşçinin konut sorunu,
 
e) Ücret politikası,
 
Hijyen
 
Kanserojen ve Mutajen Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında
Yönetmeliğin 7. maddesinde "özellikle işyeri tabanı, duvarlar ve diğer yüzeyler düzenli olarak
temizlenecek ve hijyen şartları sağlanacaktır" denilmektedir. Aynı yönetmeliğin 12.
maddesinin ana başlığı "hijyen ve kişisel korunma"; Eğitim başlıklı 13. maddesinde de
"hijyen kuralları" konusunda çalışanlara eğitim verilmesi istenmekte; Sağlık Gözetimi ile ilgili
16. maddesinde ise; İşyerinde kişisel ve mesleki hijyen önlemlerinin derhal alınabilmesi
mümkün olacak şekilde gerekli düzenleme yapılacaktır denilmektedir.
 
İş Sağlığı ve Güvenliği Kurulları Hakkında Yönetmeliğin 6. maddesinde ise "İşveren tarafından,
iş sağlığı ve güvenliği kurulu üyelerine ve yedeklerine "endüstriyel hijyenin temel ilkeleri"
konularında eğitim verilmesi sağlanır" ifadesi yer almaktadır.
 
Yaygın olarak bilindiği gibi ;"sağlığa zarar verecek ortamlardan korunmak için yapılacak
uygulamalar ve alınan temizlik önlemlerinin tümü hijyen olarak tanımlanır" ve bu bağlamda
işyeri iş sağlığı ve güvenliği görevlileri işçilere "özetle" şu önerilerde bulunur:
 
Kişisel Hijyen
 
Tüm iş kazaları ve meslek hastalıkları önlenebilir. Bunları önleyebilecek en önemli kişi sizsiniz.
Sağlığı ve güvenliği korumak için belirtilen kurallara eksiksiz uyunuz. Kurallara isteyerek ve
yeterince uyulmadığı takdirde işyeri çalışma ortamında bulunabilecek zararlı ve zehirli, gaz,
toz, duman, mist şeklindeki kimyasal maddelerden etkilenebilirsiniz.
 
İyi bir hijyen (temizlik ,sağlık bilgisi) daima gereklidir. İşyerindeki lavaboları, duşları,
tuvaletleri, soyunma odalarını en iyi şekilde kullanmak her bir çalışanın sorumluluğudur.
 
Zehirli kimyasal maddelerle, sıcakta ve kirli işlerde çalışan işçileri için iyi bir hijyen (temizlik)
temel şarttır.
 
 
 
 
 
İyi bir hijyen uygulaması için, şunları hatırdan çıkarmayın:
 
 Temiz, içilebilir suyu için
 soyunma odasında, tuvaletlerde, veya tehlikeli maddelerin kullanıldığı yerlerde asla bir
şey yemeyin
 ellerinizi ve vücudunuzun kimyasal maddelere maruz kalan bölümlerini düzenli olarak
yıkayın ve günlük duşlarınızı yapın
 dişlerinizi ve ağzınızı her gün temizleyin ve düzenli (periyodik) olarak dişlerinizi (dişçiye)
kontrol ettirin
 uygun iş elbisesi ve iş (güvenliği) ayakkabısı giyin
 iş elbisenizi ve iş dışında giydiğiniz elbiseleri karıştırmayın
 iş elbiselerini, havluları vb., özellikle zehirli ve/veya zararlı maddelerle kirlenmişse (özel
olarak diğer çamaşırlarla karıştırtmadan) temizlettirin,
 koruyucu maskeleri, gözlükleri, eldivenleri, kulak koruyucularını, vb., uygun şekilde
kullanın
 düzenli eksersizlerle fiziksel sağlığınızı koruyun.
 
Tehlikeli tozlarla çalışanlar , işten sonra duş almalı ve saçlarını da yıkamalıdır. Kirli iş elbiseleri
düzenli olarak değiştirilmelidir (temizletilmelidir). İş'te ve iş dışında farklı elbiseler
giyilmelidir.
 
Tuvaletler, lavabolar, duşlar vb. düzenli olarak temizlenmelidir. Bunların temiz
bulundurulması elbette tüm çalışanların işbirliği, dikkat ve özenli kullanmasını gerektirir. Grip
ve bağırsak şikayetleri bir işçiden diğerine hızla yayılabilir. Grip olanlar, kuvvetli (akut)
bağırsak şikayetleri olanlar veya bulaşıcı bir rahatsızlığı olanlar derhal işyeri hekimine durumu
bildirmelidir.
 
 İyi bir personel hijyeninin en önemli bölümü en azından herhangi bir şeyi yemeye
oturmadan önce, tuvaleti kullandıktan sonra, ve yaptığınız işi tamamlayınca ellerinizi yıkayın.
 Çözücüler, tinerler, alkaliler veya makine yağları gibi maddeleri asla cildinizi
temizlemek için kullanmayın.
 
Belirtilen bu kurallar uyulduğunda acaba yukarıda belirtilen yönetmeliklerde sözü edilen
"mesleki hijyen" ve "endüstriyel hijyenin temel ilkeleri" de karşılanmış oluyor mu ?
 
İşyeri uygulamalarında çoğu kez "kişisel hijyen" ile "endüstriyel hijyen", diğer bir ifade ile "iş
hijyeni"nin bire bir örtüştüğü, aynı şeyi ifade ettiği sanılmaktadır.
 
Genel olarak iş sağlığını tehdit edebilecek tehlikeler, bunların çalışanların vücuduna olası giriş
yolları , bunların değerlendirme yöntemleri ve tehlikeyi önleyici kontrol yöntemlerini özet
olarak gözden geçirelim, sonra iş (endüstriyel) hijyeni'nin tanımına bakalım.
 
I. Sağlığı tehdit eden tehlikelerin sınıflandırılması
 
 
 
 
 
A) Kimyasal Tehlikeler
 
Bunlar, zehirli veya tahriş edici maddeler olup doğrudan doğruya vücuda girerler. Gazlar,
buharlar, sıvılar, katılar, tozlar veya bunların karışımları vb. gibi.
 
B) Biyolojik Tehlikeler
 
Bunlar, bakteriler, virüsler, mantarlar, küfler ve protista (bir hücreliler) gibi mikrobiyolojik
olanlar ve böcekler, parazitler (asalaklar), bitkiler; ve hayvanlar gibi makrobiyolojik tehlikeler.
 
C- Fiziksel Tehlikelerin (Çevresel Koşulların ) Meydana Getirdiği Tehlikeler
 
Bunlar aşırı gürültü, titreşim (sarsıntı), ışın saçan enerji, olağan dışı sıcaklık değişimlerine (
termal konfor koşullarına) maruz kalma durumlarıdır.
 
D- Ergonomik Tehlikeler
 
- Fiziksel Stresörler (tekrarlanan hareketler, ağır kaldırma, uygunsuz veya statik (değişmeyen)
duruş, yorgunluk, aşırı güç uygulama, doğrudan/direkt basınç veya aşırı güç uygulama gibi).
 
- Psikolojik stresörler (monotonluk, aşır iş yükü gibi).
 
II. Vücuda Giriş Yolları
 
 
 
1. Solunum Yolu İle : İşçiler sanayide en çok bu yolla etkilenir.
 
1- Gazlar:
 
Mesleki zehirlenmelerin, çoğu solunum yolu ile alınan havanın içinde bulunan klor, karbon
monoksit, hidrojen sülfür, amonyak, azot dioksit, fosgen, brom , ozon gibi gazlarıdır. Bu
maddeler normal sıcaklıkta ve atmosfer basıncında gaz olarak havada bulunabilir. (Tüp veya
sarnıç gibi gaz taşıma kapları veya gaz boru hatlarındaki sızıntılar, kaynak ve kesme veya
motorların egzozundan çıkan gazlar gibi yüksek sıcaklıkta yapılan işlemler sonucu çalışma
ortam atmosferine gazlar yayılabilmektedir.)
 
2- Buharlar:
 
Normal sıcaklıkta ve atmosfer basıncında buharlaşabilen , gaz, sıvı veya katı maddelerin
havada bulunan buharlarıdır . Örneğin: Benzol, alkol, toluen vb. (Sıvıların karıştırılması veya
doldurulması, boyama, tabanca boyacılığı, temizleme işlemleri sonucu zararlı buharlar açığa
çıkmakta, soluk düzeyine erişmektedir.)
 
3- Sisler (mistler):
 
Bunlar, çok ince sıvı damlacıklarının havada dağılması sonucu meydana gelirler, elektro metal
kaplama tanklarında ve tabanca ile boya yapılması durumlarında olduğu gibi. (Kesme ve
 
 
 
 
 
taşlama işlemleri sırasında yağ sisleri (mistleri), elektrokaplamada asit sisleri, sprey - tabanca
boyacılığında sprey sisleri oluşmaktadır).
 
4- Tozlar:
 
Bunların, çok ince katı madde parçacıklarının havada dağılması ile meydana gelirler. Organik
ve inorganik partiküllerden oluşur. Partikül büyüklüğüne göre solunabilir, ya da üst solunum
yolları ile atılabilir olmalarına göre sınıflandırılabilir. Çözülebilen tozlar akciğerin nemine
çözünürler ve sonra absorbe olurlar. Tahriş edici tozlar, solunum yollarının iç yüzeylerine etki
ederler. Özellikle 0,1 ila 5 mikron arasındaki tozlar son derece tehlikelidir. Temizleme, delme,
kesme, öğitme, ezme gibi bir çok işlem sonucu tozlar çalışma ortamına yayılmaktadır.
 
a) Tahriş Edici Tozlar:
 
Bir çok toz, başlıca şikayet konusudur. Çünkü bunlar deriyi tahriş ederler. Örneğin: Sodyum
hidroksit, potasyum hidroksit, kireç tozları vb. gibi.
 
Bazı tozlar, kendileri tahriş edici olmadıkları halde cildin gözeneklerini tıkamak suretiyle veya
mikropların burada yerleşmelerine sebebiyet vererek, tahrişe yol açarlar. Hububat, şeker ve
un tozları bunlara örnek olarak verilebilir.
 
b) Zehirli Tozlar:
 
Bunlar, akciğerlerden, deriden veya sindirim yollarından kan dolaşımına girerek
zehirlenmelere neden olurlar. Örneğin Kurşun, arsenik, civa, kadmiyum, fosfor ve birçok
kimyasal madde tozları. Bu çeşit tozlar tahrişe veya zehirlenmeye birlikte neden olabilirler.
 
c) Fibrosis Yapan Tozlar:
 
Bunlar, akciğerlerin hücrelerinde, fibros meydana getiren serbest silika ve asbest tozlarıdır.
Kömür madenciliği ve döküm sanayisi gibi sektörler için bu risk özellikle çok önemlidir.
 
d) Sıkıcı - İnert Tozlar:
 
Bunlar, tahriş edebilen fakat zehirlenmeye ve fibrosis'e neden olmayan, rahatsızlık verici
tozlardır.
 
e) Allerji Yapan Tozlar:
 
Bunlar, bunlar bazı kimselere etki eden, polen, pamuk, yün, kürk, tüy , saç tozları ile bazı cins
odunların kesilmesinde meydana gelen tozlardır.
 
5- Dumanlar:
 
Bunlar, kimyasal maddelerin meydana getirdikleri katı parçacıkların gaz halindeki
dumanlarıdır. Örneğin hidroklorik asit ve amonyak buharları havada beyaz dumanlar halinde
amonyum klorür meydana getirirler. Özellikle kaynak ve kesme işlemleri sırasında açığa çıkan
 
 
 
 
 
dumanlar son derece önemlidir. Önlem almayı gerektirir.
 
B) Deriye Temas Yolu İle
 
Deri yolu ile absorbe edilme, doğrudan doğruya deriye temas etme ile meydana gelir. Asitler,
alkaliler, solventler, yağlar, formaldehit, krom veya nikel, bazı organik tozlar, epoksi
sertleştiriciler, neftyağı cilt için tehlikelidir.
 
1- Öldürücü zehirlenmeler
 
Nisbeten, çok az miktarlardaki zehirli maddeler absorbe edilebilir. Fakat, anilin, kurşun tetra
etil veya hidrojen siyanür asidinin deriye kısa süre teması çok büyük tehlikeler meydana
getirebilir.
 
2- Tahriş Edici Maddeler
 
Bunlar, doğrudan doğruya deriye (cilde) etki ederler. Kuvvetli asitler (sülfürik asit, nitrik asit,
hidro florik asit vb.). Bazlar (sodyum hidroksit - kostik, potasyum hidroksit, kireç vb.), klor,
flor, brom, fenol vb.
 
3- Çözücüler
 
Bunlar, doğrudan doğruya deriyi tahriş etmezler ancak, bakterilere karşı derinin direncini
azaltırlar. (Dermatosis) Örneğin: Benzin, Gazyağı ve Alkol vb.)
 
C) Sindirim Yolu İle
 
Atmosferde bulunan ve salya ile karışan zehirli maddeleri yutmak, kimyasal maddeler
bulaşmış gıdaları yemek, içmek, çiğnemek ve tüttürmek suretiyle sindirim yolu ile vücuda
girerler.
 
d) Enejeksiyon yolu ile
 
e) Göz tarafından absorbe edilerek.
 
 
 
Fiziksel Etkenlere (Çevresel Zararlara) Maruz Kalma
 
1- Titreşim - Sarsıntı - Vibrasyon
 
Sarsıntıya katlanma, çalışanı yorar ve sinirli yapar. Parmakların hassasiyetinin kaybolmasına
ve iltihaplanmasına neden olabilir. Pnömatik (yüksek hava basınçlı) el aletleri - çekiçleri,
yüksek hızlı taş tezgahları, dikiş makineları, forklift vb. kullanmak gibi.
 
2- Gürültü
 
Gürültü arzu edilmeyen sestir. Biz burada sadece gürültünün şiddetini, sürekli veya kesikli
 
 
 
 
 
oluşunu, işitme organlarını tahriş edici, bu organlara etki ve zarar verici durumlarını ele
alacağız. En modern şehirlerde ve büküm ve dokumanın yapıldığı tekstil sanayi, işleri sanayi,
dökümhaneler, metal işleri sanayi gibi birçok işyeri ve mesleklerde, yüksek düzeyde gürültüye
devamlı maruziyet, şahısların kazalara ve işitme kayıplarına uğramalarına neden olmaktadır.
 
3- Aydınlatma
 
Yetersiz aydınlatma, farklı , göz kamaştıran titrek ve parlak ışıklar göz yorgunluğuna ve sinir
sisteminin bozulmasına neden olurlar.
 
4- Radyasyon - Işın Saçan Enerji
 
a) Enfraruj Işınları
 
Aşırı ısı ışınları sıcak çarpmasına, cilt tahrişine ve gözde katarakt meydana getirir. İzin
verilebilen (müsaade edilebilen) en fazla (azami) konsantrasyon saptanmalıdır.
 
b) Gamma Işınları
 
Radium ve radyoaktif maddeler ve x ışınlarına vücudun fazla maruziyeti (etkisinde kalması -
sunuk kalması ) , canlılığın azalmasına, halsizliğe, baş ağrısına, anemiye, lösemiye neden
olabilir. Vücudun bazı kısımlarının bu ışınlara çok fazla maruz kalması, radium yanıklarını
meydana getirir.
 
Gamma Işınlarının Kontrol Önlemleri :
 
1. Bu gibi maddeleri çok az miktarlarda depolayın, taşıyın ve kullanın.
2. İşçileri, bu ışınlardan olabildiğince uzakta tutun.
3. Koruyucu kurşun malzeme kullanın.
4. Maruz kalma süresini en azda tutun.
 
c) Ultraviole Işınlar
 
Bu ışınlar, korunmamış deri bölgelerinde yanıklar meydana getirir ve gözleri etkiler.
Konjonktüvit, iritis, cornea ulceri cv. Bu ışınların ana kaynağı kaynak makinalarıdır.
 
Koruyucu önlemler: Özel giyim, başlık, gözlük, eldiven ve koruyucu siper kullanmak.
 
d) Kısa Dalga Işınları
 
Yüksek frekanslı akımın kullanıldığı elektronik cihazlarda, Radar Sistemlerinde meydana
gelebilir. Yüksek enerjili ışınlar çelik talaşlarını kızdırabileceği gibi flaş lambalarını da yakabilir.
300 mc. Den daha yüksek frakanslar insan duyarlılığına çok zararlı olabilir.
 
Genellikle büyük ve küçük sabit radar direklerinin çok yakınlarına yaklaşmamalı ve çalışan
radar antenlerine özellikle yakın mesafede asla bırakılmamalıdır.
 
 
 
 
 
e) Isı - Sıcaklık
 
Çok fazla sıcaklık ve nem, insan vücudunun ısı kontrol mekanizmasına ağırlık verebilir. Böyle
bir durumda vücudu ancak uzun bir süre de alışabilir.
 
1- Çalışma'da Rahat Sıcaklık bölgesi
 
Bağıl (nisbi) nem, rahat çalışmanın devamlı olmasında en önemli etkendir. Çuk fazla nem,
terlemeye ve terin vücuttan uzaklaşmasına etki eder. Ancak soğutma sistemi ile vücut
sıcaklığı normalde tutulabilir. Eğer vücut sıcaklığı çok yükselirse sıcak çarpması (bayılma) ile
sonuçlanabilir.
 
En çok rahatlık veren sıcaklık, atmosfer ve hava koşullarını özel bir alanda ve mevsime göre
değiştirmekle elde edilebilir. Örneğin, rahat bir çalışma sıcaklığı kışın 18
0C - 21
0C ve % 40
bağıl nem olarak verilebilir .Yazın ise bunun biraz üstü olabilir.
 
2- Sıcaklıktan Meydana Gelen Kasılmalar (Kramplar)
 
Fazla terlemede, vücuttan çıkan tuzu almak için fazlaca tuz kullanılır. Bu, sıcaklık sebebi ile
kramplara neden olabilir. İşçiler tarafından alınacak tuz miktarı işyeri hekiminin kontrolü
altında saptanmalıdır.
 
Sağlık Riski Oluşturan Tehlikelerin Değerlendirilmesi
 
1. Maddenin yapısı veya zararlı etkileri
2. Maruziyet (etkisinde kalma) ağırlığı
3. Maruziyet süresi
4. Personelin duyarlılığı - hassasiyeti hakkında düşünceler
5. Havanın kirliliğinin ölçülmesi
6. Sağlık riski oluşturan tehlikelerin kontrolü
 
Sağlık Riski Oluşturan Tehlikelerin Değerlendirilmesi
 
Göz Önünde Bulundurulan Faktörler
 
Çeşitli kimyasal maddelerle çalışma sırasında ve bunların olası tehlikeleri hakkında karar
verirken dikkat edilmesi gereken bazı durumlar aşağıda kısaca tanımlanmıştır.
 
1) Madde'nin Yapısı veya Maddenin Zararlı Etkileri
 
Herhangi bir maddenin fiziksel veya kimyasal Özelliklerinin sağlık üzerinde yapacağı zararlı
etkiler çok önemlidir.
 
Bir işyerinde , iş güvenliği ile sorumlu olan kişi ve onun temsilcileri (İş Güvenliği Uzmanı, İş
Sağlığı ve güvenliği Kurul Üyeleri vb.) işyerinde kullanılan her maddenin, sağlık riski oluşturma
derecesini, kullanılmasını ve özelliklerini iyice bilmelidir.
 
 
 
 
 
Bilgi Alma Kaynakları
 
Üretilen her bir kimyasal madenin ambalajına özel etiketler yapıştırılmaktadır. Tehlike uyarı
etiketi bulunmayan ambalaj içindeki maddenin , sağlık açısından riskli madde olmadığına
işaret etmez. Tehlike işareti etiketi taşıyan ambalaj, sağlık açısından risk oluşturabilecek
maddenin varlığı yönünden dikkatle kontrol edilmelidir. Yasal olarak kimyasal maddeyi
üreten firmaların, maddenin sağlık açısından oluşturabileceği riskleri gösteren kendi
etiketlerini ambalajlara yapıştırmaları ve bu etikete, güvenli taşıma için özel talimatları
eklemeleri bir zorunluluktur. Ayrıca her bir kimyasal maddenin Malzeme Güvenlik Bilgi
Formlarını ‘da Türkçe düzenleyerek müşteriye vermeleri gerekmektedir.
 
2- Maruziyet'in (sunuk kalmanın) Ağırlığı
 
Şiddetli maruziyette zarar görme, kısa sürede meydana gelir.
 
Pratik olarak, zehirli maddelerin az miktarları bile zarara neden olabilir.
 
Zehirli maddeler tarafından hava çokça kirlenmektedir (bulaşmaktadır). Bunlar için yapılan
(ortamdaki) kontrol ölçmeleri, o kimyasal maddelerin çalışma ortam atmosferindeki
konsantrasyonunun (düzeyinin) güvenlik sınırları içinde olduğuna bizi inandırmalıdır. Birçok
maddeye dokunmak (bile) çok tehlikelidir. Bu nedenle bu gibi maddeler dokunmaya karşı
korunmuş olmalıdır.
 
Not: Bir çok ölüm , tanklarda, kuyularda, silolarda, kapalı olan yerlerde, oksijen azlığından
meydana gelmektedir.
 
3- Maruziyet'in Süresi
 
a) Bir kere maruziyet
 
Çok kısa bir süre de olsa, maruziyet zararlı olabilir. Bunun için İzin verilen (müsaade edilen)
herhangi bir konsantrasyon için güvenliği sağlayacak bir rehber verilmelidir.
 
b) Tekrar eden (sürekli) maruziyet
 
Bazı maddeler, birikerek oluşturacakları etkileri ile sağlığa zararlı olabilirler. Bu tip maddelerin
bir kere ve tekrar eden maruziyete meydana getirecekleri toplam zararlar, sağlık açısından
risk oluşturan tehlikelerin değerlendirilmesinde göz önünde tutulmalıdır.
 
 
 
4- Kişisel Duyarlılık (Şahsi Hassasiyet)
 
Her şahsın, çeşitli zararlı maddelere olan dayanıklılığı değişik olmaktadır. Bu durum, öz ellikle
dermatosis meydana getiren maddeler için doğru olmaktadır.
 
Bazı şahıslar, çok fazla alerjiktirler. Diğer şahıslar ise, çok az alerjiktir. Bazen, bir kere olan ağır
 
 
 
 
 
maruziyet, önceleri yüksek dayanıklılık gösteren şahıslarda bile duyarlılık meydana getirebilir.
 
Not: Herkes, fazla zehirli maddelere karşı duyarlıdır (hassastır). Asıl amaç bu gibi maddelerin
insan vücuduna girmelerini önlemektir.
 
5- Havanın Kirliliğini Ölçme
 
Verilen zehirli bir maddenin , neden olacağı zararın, sisteme konulan madde miktarına bağlı
olduğu kuşkusuzdur. Bu aynı zamanda, zararlı maddenin havadaki miktarına ve maruziyet
süresine de bağlıdır. Havadaki zararlı madde miktarı alınacak numunelerin analizi ile
ölçülebilir. Katı madde veya tozlarda, belli bir hava hacminde, taneciklerin büyüklüğü ve
adetinin ölçülmesi yöntemi uygulanmaktadır.
 
Havanın kirliliğini ölçme işi için, mutlaka eğitilmiş bir eleman tayin edilmiş olmalıdır.
 
6 - Sağlık Riski Oluşturan Tehlikelerin Kontrolü
 
a) İlk iş risk değerlendirmesi yapmak ve işyerinde kullanılan veya üretilen sağlığa zararlı bütün
maddelerin listesini hazırlamaktır. Aynı zamanda, depolarda veya işyeri sahasında bulunan
önceden satın alınmış malzemenin kontrolü de yapılmalıdır.
 
b) İkinci olarak, üretimde uygulanan bütün yöntemlerin sağlığa zararlı olup olmadıkları
kontrol edilmelidir. Herhangi bir üretim yönteminde toz, duman veya sisin meydana gelip
gelmediği incelenmelidir.
 
Asitlerin, bazların (alkalilerin) duman çıkaran, tahriş edici sıvıların ve katıların, çözücülerin -
solventlerin taşınmaları sağlığa zararlılık yönünden kontrol edilmelidir.
 
Bu konuda yapılan kontrollerin değerlendirilmesi, bazı değişikliklerin yapılmasına gereksinim
gösterebilir.
 
Sadece ham ve mamul malzemenin, sağlık açısından riskli olup olmadıklarını araştırmakla tam
bir kontrol yapılmış olmaz, yan ürünler ve özellikle atıklar genellikle mamul malzemeden
daha çok tehlikeli olabilir.
 
Not:Yangın ve patlama tehlikesi ayrıca göz önünde bulundurulmalıdır.
 
Tehlikeleri Önleyici Kontrol Yöntemleri
 
 
 
Genel Yöntemler
 
Çalışanların sağlığını kontrol etmek için, üç Genel Kontrol Yöntemi uygulanabilmektedir.
 
1. Havayı Kirleten Kaynakları Gidermek
2. Kirli Havanın Dağılmasını Önlemek
 
 
 
 
 
3. İşçileri Korumak
 
A- Tehlike Kaynaklarını Giderme
 
1- Tesisat ve techizat değişikliği
 
Hiç kuşku yok ki, hava kirlenmesi konusunu başarı ile ele almak, ilk önce işyerinde veya
teçhizatta meydana gelecek değişiklikleri ve havayı kirleten nedenleri saptamakla olasıdır.
 
Techizatın ve uygulanan üretim yöntemlerinin ve tesisatın sonradan kontrolü, konunun
çözümünü daha fazla güçleştirir.
 
2- Zehirli Olmayan veya Daha Az Zehirli Olan Maddelerin Kullanılması
 
Çoğu zaman, üretimin niteliği ve niceliği bakımından bunu başarmak zor olmaktadır. Bu
durum, değişiklik yapılmadan önce dikkatle göz önünde bulundurulmalıdır.
 
3.Üretim Yöntemini Değiştirme
 
Üretim yöntemlerinin sık sık değiştirilmesi, meslek hastalıklarını meydana getiren tehlikeleri
kısmen veya tamamen ortadan kaldırabilir. Genellikle, işyerindeki büyük değişikliklerde
Maliyet Artışları dikkatle göz önünde bulundurulmalıdır.
 
Bu konuda bazı örnekler:
 
1. Sis, buhar ve gazların meydana geldiği kimyasal reaksiyonlarda sıcaklık, basınç ve
reaksiyon hızının kontrolü.
2. Kaynak ve lehim işleri yerine saç kesme ve perçinleme işlerinin yapılması.
3. El ile yapılan işlerin, yükleme makineları, araç gereçleri ile yapılması.
 
4- İşyeri Düzeni
 
İşyerinin düzenli olması, havanın toz veya dumanlarla kirlenmesini önleme bakımından hayati
önem taşır. Tozların, yeniden yayılmasını önleyecek şekilde etkili vakumlu temizleyicilerin
bulunması ve herhangi bir temizleme işinin, işyerinde çok az işçi bulunduğu sürelerde
yapılması gerekir.
 
B) Kirli Havanın Dağılmasını Önleme
 
Hava kirlenmesinin meydana gelmesini önlemenin, olası veya pratik olmadığı durumlarda,
meydana gelen toz, gaz, buhar vb.'nin işyerine yayılmasını (dağılmasını) önlemek gerekir. .bu
durumu başarmak için denenmiş 5 yol vardır.
 
1. Tehlikeli üretim yapılan işyerini - işi diğerlerinden ayırmak (tecrit etmek).
2. Tehlikeli üretim yapılan makine ve tesisatı tamamen kapalı duruma getirmek.
3. Islak (yaş) yöntem uygulamak.
4. Yerel (lokal, mevzii) olarak kirli havanın emilerek çalışma ortamından uzaklaştırılması.
 
 
 
 
 
5. İşçi eğitimi
 
1- Ayırmak (Tecrit Etmek)
 
Bütün tehlikeli işlemleri diğerlerinden ayrılmalı veya ayrı bir yerde toplanmalıdır. Böylece
tüm çalışanlar yerine, sadece o iş'de çalışan işçiler bu kirli havaya maruz kalmış olacaklardır.
Bu durumda burada çalışan işçilere tehlikelerden koruyucu uygun koruyucu donanım verilmiş
olmalıdır.
 
Örnekler
 
1. Dökümhanelerde, dökümlerin temizlenmesi işlemleri, metal kaplama v eya metalleri
asitlerle temizleme tankları (banyoları) ayrılmış (tecrit edilmiş) yerlerde bulunmalı ve
buralara, görevli işçilerden başkaları girmemelidir.
2. Ayırmaya (tecrit etmeye) ek olarak, sınırlayıcı kuralların konulması ve kurşun tetra etil
ve diğer benzer maddelerin, seçilmiş ve eğitişmiş kişiler tarafından kullanılması sağlanmalıdır.
 
2- Kapalı Duruma Getirme
 
Bu, tecrit etmenin daha genel bir uygulama şeklidir.
 
1. Bu, daha çok parlayıcı ve patlayıcı maddelerin parlama ve patlamalarına karşı
korunmada uygulanmaktadır.
2. Taşlama ve parlatma işlemlerinde, çok yararlı olan, kapalı bir sistemin uygulanması.
 
3- Islak (yaş) Yöntem Uygulamak
 
Bu, toz kontrolünde bilinen en eski bir yöntemdir. Delme ve bazı taşlama işlemlerinde,
tozumanın, büyük ölçüde azaltılmasında etkili bir yöntemdir.
 
Meydana gelen tozun, tamamen ıslanmış olmasına ve daha kuru iken yayılmamış olmasına
dikkat edilmelidir.
 
4- Kirli Havanın Emilerek Çalışma Ortamından Uzaklaştırılması
 
Bu, endüstride işyeri havasını kirletmekten sakınmada kullanılan en önemli yöntemdir.
 
Bunun prensipleri ve uygun bir işyeri dizaynının önemi, genellikle anlaşılmamaktadır. Bu
nedenle işyerlerindeki bir çok tesisat verimsiz veya yetersizdir.
 
Yerel (lokal, mevzii) havalandırmada iki büyük faktör etkilidir.
 
1. Hava akımı kontrolü
2. Uygun davlumbaz yapılması (kirlenen havanın dağılmadan toplanıp emilmesi için), bu
konudaki sorunlar yeterli ve teknik havalandırma ile çözümlenebilir. Başlıca, verimli bir
kontrol, çalışma sırasında güvenilir bakım ile sağlanabilir.
 
 
 
 
 
5- İşçi Eğitimi
 
Bu konuda işçi eğitimi çok önemli olup, işçinin anlayışlı olması ve işbirliği kurması, kontrol
programını başarıya ulaştırır. Tehlikeli hareketler, alışkanlıklar ve uygulamalar, planlanmış
operasyon kontrol önlemlerini tamamen bozabilir. Hemen hemen atmosfer kirlenmesini
tamamen kontrol edecek bir ölçme ve değerlendirme yapılamamaktadır.
 
 
 
c- İşçileri Tehlikelerden Koruyun
 
Bir çok durumda işçilerin maruziyetini azaltma, sağlık riski oluşturan tehlikeleri ortadan
kaldırmak için yeterli değildir. Bu gibi durumlarda kontrol ve geliştirme için (kabul görmüş) iki
genel yöntem vardır.
 
1. Genel Havalandırma
2. Solunum yolları koruyucu donanımlarını kullanma.
 
 
 
1- Genel Havalandırma
 
Yerel (lokal) olarak yapılan, kirli havanın vakum yolu ile dışarı atılmasında, bu durum ikinci
derecede önemlidir.
 
Çoğu zaman genel havalandırmada meydana gelen bir hata sonucu, bunun yerine yerel
olarak havanın vakum yolu ile çalışma ortam atmosferinden uzaklaştırılması (atılması)
uygulanır.
 
Genel havalandırmanın , etkili olmasını sınırlayan bir çok faktör vardır.
 
1. Kirli havanın toplam miktarı.
2. İşçilerin yakınında bulunan havayı kirleten kaynaklardaki kirlilik konsantrasyon
derecesi.
 
Genel havalandırma, aşağıdaki durumlarda başarılı olarak kullanılabilir.
 
1. Üretimden dolayı hava kirlilik oranının düşük olduğu ve konsantrasyonunun
(miktarının), çalışma ortam atmosferi güvenlik sınırı içinde olduğu durumlarda.
2. Üretimden dolayı, hava kirlenmelerinin diğer bölgelere yayılmasının istenmediği veya
bunun önemsiz olduğu durumlarda.
 
2- Solunum yolları koruyucu donanımlarını (teçhizatlarını) kullanma.
Koruyucu solunum donanımlarını özel kullanım koşulları:
 
1. Duruma göre solunum yolları koruyucularının kullanılması için işçi ile anlaşma,
2. Dikkatli ve özel bağlantı,
3. Donanımın - teçhizatın temizliği ve bakımı için gerekli malzeme ve yer.
 
 
 
 
 
4. Donanımın özel kullanılması ve koruyuculuk sınırı hakkında öğretim.
5. Eğitimi, verimli ve akıllıca yapılacak kontrol.
 
 
 
iş hijyeni'nin (endüstriyel hijyeni'nin) tanımı:
 
"İşyerinde oluşan, hastalığa neden olan, sağlık ve iyilik halini bozan, işçiler ve toplumdaki
bireyler arasında önemli ölçüde huzursuzluk ve verimsizlik yaratan çevresel faktörleri (ortam
koşullarını) ve stresleri gözlemleyen ( tanıyan ) değerlendiren ve kontrol altına alan bir teknik
ve sosyal bilim ve sanattır."
 
 
 
KAYNAKLAR
 
1. İş sistemi ve süreç düzenleme Cilt: II MESS yayınları
2. Leyla Kılıç “İşverenin iş sağlığı ve güvenliğini sağlama hükümlülüğü ve sorumluluğu”
Yetkin yayınları ,2006
3. İş Sağlığı ve Meslek Hastalıkları ;Dr Cahit Erkan ;Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi
Yayınlarından Sayı.441;Ankara-1984
4. Halk Sağlığı Temel Bilgiler ;Hacettepe Üniversitesi Yayınları 2006;Editörler:Prof.Dr.
Çağatay Güler-Prof.Dr. Levent Akın
5. İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri ve Risk Değerlendirme Metodolojileri ; Özlem
Özkılıç;TİSK,Ankara-Mart 2005
6. Hukuki ve teknik yönleriyle ( mevzuat kapsamında) İşçi sağlığı ve İş Güvenliği
Esasları Eğitim-Ders Notları ),MESA İmalat,Avukat Murat Erokay, Ocak 2000
7. İşyeri Hekimliği, Türk Tabipleri Birliği ,Av.Ziynet Özçelik-Av.Mustafa Güler-Dr Hakan
Giritlioğlu, Eylül 1997
8. Sağlık Psikolojisi –Halk Sağlığında Davranış Bilimleri ;Prof.Dr. Zuhal Baltaş;Remzi
Kitapevi;İstanbul-Aralık 2008
9. İş Güvenliği ve İşçi Sağlığı,Prof.Dr. Abdulvahap Yiğit,Aktüel 2005
10. İş Güvenliği ve Sağlığı; Prof.Dr. Abdulvahap Yiğit,Alfa Akademi Ltd.Şti.Kasım 2008
11. Türk İş Hukukunda İş sağlığı ve Güvenliği Denetimi ; Yrd.Doç.Dr. Fuat Bayram,Şubat
2008-İstanbul Beta Basım Yayım Dağıtım A.Ş.
12. Etkin İletişim ,Harvard Business Review Dergisinden Seçmeler,;MESS Şubat 2000
İstanbul
13. İşverenin İş Sağlığı ve Güvenliğini Sağlama Hükümlülüğü ve Sorumluluğu;Avukat Leyla
Kılıç,Yetkin Yayınları-2006 Ankara
14. Güvenli İnşaat-Şantiyede İş Sağlığı ve Güvenliği,İNTES ,İbrahim Dere,28 Ağustos 2007-
Ankara
15. Ulusal ve Uluslararası Hukukta İş Güvenliği Uzmanlığı,Prof.Dr. A. Murat
Demircioğlu,Beta Basım A.Ş.,Temmuz 2006-İstanbul
16. 4857 Sayılı İş kanunu ve Gerekçesi,Yenilenmiş 3. Baskı,TİSK-15 Kasım 2009
17. Yeşil İşyeri, Leigh Stringer,MESS Yayın No:590,2009
18. İş güvenliği ve Risk Değerlendirme Uygulamaları,Mehmet Bayır-Mümin Ergül,Martı
Ajans ,Mart 2006
 
 
 
 
 
19. İş Sağlığı ,Güvenliği ve Çevresel Etki Risk Değerlendirmesi; Özlem Özkılıç-MESS Yayın
No.540 , Aralık 2007
20. İş Sistami ve Süreç Düzenleme 2; MESS-REFA ;BZD Yayın ve İletişim Hizmetleri –Mart
2005 ,Ankara
21. İş Sağlığı ve Güvenliğinde Yeni Oluşumlar-Risk değerlendirmesi ve OHSAS
18001;Çimento Müstahsilleri İşverenleri Sendikası,H.Serdar Şardan; Ağustos
2005
22. İş Sağlığı ve İş Güvenliği Mevzuatı Uygulama Rehberi,İsa Karakaş-Adalet
Yayınevi;Ankara 2007
23. Mühendis ve makine dergisi –TMMOB Makine Mühendisleri Odası Mayıs 2009
Sayı:592
24. Mühendis ve makine dergisi –TMMOB Makine Mühendisleri Odası Aralık 2007
Sayı:575
25. Mühendis ve makine dergisi –TMMOB Makine Mühendisleri Odası Ekim 2009 Sayı:597
26. Mühendis ve makine dergisi –TMMOB Makine Mühendisleri Odası Eylül 2007 Sayı:572
27. Mühendis ve makine dergisi –TMMOB Makine Mühendisleri Odası Mart 2008
Sayı:578
28. Mühendis ve makine dergisi –TMMOB Makine Mühendisleri Odası Nisan 2008
Sayı:579
29. İş Güvenliği Kültürü ;DoçDr. Tunç Demirbilek,Legal yayıncılık ,2005
30. İş Sağlığı Ve Güvenliği İçin Eğitim Seti ; Özlem Özkılıç,Forum Media Yayıncılık Tic.Ltd.
Şti.,Aralık 2009
31. Çalışma Yaşamında Sağlık Güvenlik ; Fişek Enstitüsü Çalışan Çocuklar Bilim ve Eylem
Merkezi Vakfı Bilim Dizisi:2; Ptro.Dr. Gürhan Fişek,Şubat 2009 Ankara
32. İş Sağlığı ve Güvenliği ; Hacettepe Üniversitesi Yayınları 2004; Prof.Dr. Nazmi Bilir -
Öğ.Gör. Dr. Ali Naci Yıldız,PhD
33. Rantanen J., (2005) Basic Occupational Health Services. A WHO/ILO/ICOH 2nd revised
edition, Finnish Institute of Occupational Health, Helsinki.
34. The Global Plan of Action on Workers’ Health 2008-2017, (2007). World Health
Organisation, the 60th World Health Assembly, Geneva.
35. A Global Strategy on Occupational Safety and Health, (2003). International Labour
Organisation, the 91st session of the International Labour Conference, Geneva.
36. WHO Occupational Health website at http://www.who.int/occupational_health/en/
37. İşyeri Hekimliği Ders Notları;T.T.B. 3. Basım;Ankara,Aralık 1998
38. AKAL Z . - İş Etüdü (1981) MPM Yayınları
39. ERKAN N. Dr., Ergonomi (1997) MPM Yayınları
40. PULAT M.- Fundamentals of Industrial Ergonomics – (1992) – Wavwlendress, Inc
41. SANDERS M . & McCORMICK E. - Human Factors in Engineering and Design - (1987) –
Mcgraw Hill Inc
42. Hulley SB, Cummings SR, Browner WS, Grady DG, Newman TB. Designing Clinical
Research. Third Edition. Wolters Kluwer Health. Lippincott Williams & Wilkins.,
Philadelphia, 2007
43. Abramson JH. Survey Methods in Communşty Medicine. Epidemiological Studies,
Programme Evaluation, Clinical Trials. Fourth Edition. Churchill Livingstone.
New York, 1990.
44. Gordis L. Epidemiology. W. B. Saunders Company. Philadelphia, 1996.
 
 
 
 
 
45. Aktan, Coşkun Can (2001), Sağlık Reformu ve Zorunlu Özel Sağlık Sigortası Modeli
Önerisi, Yeni Türkiye Sağlık Özel Sayısı, Yıl 7; Sayı 40.
46. Akyıldız Nazlı (2001), “Türkiye’de Temel Sağlık Hizmetleri”, Yeni Türkiye Sağlık Özel
Sayısı, Sayı:39.
47. Altay, Asuman (2005), Türkiye’de Beşeri Sermayenin Karşılaştırmalı Analizi, TÜGİAD,
Ankara.
48. Avcı, Adnan (1997), Özel Sigorta Kanunları Uygulaması ve Mevzuatı, Melisa
Matbaacılık, İstanbul.
49. Bulutoğlu, Kenan (1981), Kamu Ekonomisine Giriş, Filiz Kitapevi, İstanbul.
50. Demiral, Y., A. Ergör, S. Şemin(1999), “Küreselleşme ve Sağlık İşkolunda Yeni Çalışma
Yaşamı Sorunları”, Toplum ve Hekim, 14(6).
51. DPT, 2005 Yılı Programı,
Ankara,http://ekutup.dpt.gov.tr/program/2005.pdf, Erişim T: 28.02.2007.
52. DPT, Temel Ekonomik Göstergeler, http://www.dpt.gov.tr/, Erişim Tarihi: 28.02.2007.
53. http://www.deloitte.com/dtt/newsletter/0,1012,sid=6788&cid=83891,00.ht ml, Erişim
Tarihi: 28.02.2007.
54. http://www.sabem.saglik.gov.tr/kaynaklar/671_6yesil_kart_uygulamasi.pdf, Erişim
Tarihi: 28.02.2007.
55. http://www.saglik.gov.tr/extras/birimler/bidb/tsbs.pdf, Erişim Tarihi: 28.02.2007.
56. http://www.who.int/nha/country/tur/en/, Erişim Tarihi: 28.02.2007.
57. Lee, K, (2001), “An Overview of Global Health and Environmental Risks”,
Aktaran:Osman Hayran, “Küreselleşme ve Sağlık”, Yeni Türkiye Sağlık Özel
sayısı, Cilt:2, Sayı:40.
58. Orhaner Emine (2006), Türkiye’de Saglık Hizmetlerinin Finansmanı Ve Genel Saglık
Sigortası, Ticaret ve Turizm Egitim Fakültesi Dergisi Yıl: 2006 Sayı: 1.
59. Stiglitz Joseph E. (1988), Economics of the Public Sector, 2nd ed. New York, W.N.
Norton Comp; Inc.
60. Şener Orhan (1996), Kamu Ekonomisi, Beta Basım Yayım dağıtım A.Ş., İstanbul.
61. T.C. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü. Sağlık İstatistikleri 2001
http://www.saglik.gov.tr/extras/istatistikler/ temel2001/69-70.htm, Erişim
Tarihi: 28.02.2007.
62. T.C. Sağlık Bakanlığı, 80. Yılda Tedavi Hizmetleri (1923-2003), Tedavi Hizmetleri Genel
Müdürlüğü, Ankara, 2004.
63. T.C. Sağlık Bakanlığı, Türkiye Sağlık Bilgi Sistemi Eylem Planı, Ocak 2004.
64. Fişek, HN. Halk Sağlığı'na Giriş. Çağ Mtb. Ankara. 1983.
65. Zenz C.Occupational Medicine, Year Book Medical Publishers, 1975.
66. HO. Early Detection of Occupational Diseases, Geneva, 1986.
67. Karvonen M, Mikheev MI. Epidemiology of Occupational Health, WHO Reg.
Publications, European Ser No:20, Örebro, Sweden, 1986.
i. LaDou J.Occupational Medicine, Appleton and Lange, 1990.
68. Last JM, Wallace RB. Public Health and Preventive Medicine. Section 1 ve 3 Appleton
and Lange, 1992.
69. Lopez C, Sherin KM. Occupational Medicine İn Textbook of Family Practice. 4th ed.
Rakel RE. Sect. 2 W.B. Saunders Comp. 1990.
70. Noble J.Occupational Helath. in Textbook of General Medicine and Primary Çare. By
Barry S.Levy. Wegnıan D.H Little. Brown and Company, Bos-ton/Toronto,
1987.
 
 
 
 
 
71. Barış. lY.Asbestosis and Erionite Related Chesl Diseases, Semih Ofset Matbaacılık.
Ankara. 1987.
72. Bulut. T. İşçi Sağlığı Prensip ve Uygulamaları Sistem Yayıncılık. İstanbul. 1994.
73. Akbulut. T.Uygulamalı İşçi Sağlığı. Eser Matbaası Samsun 1986.
74. TTB(Türk Tabipleri Birliği). Is Hekimliği Ders Notları 3. Baskı. Maya Matbaacılık
Yayıncılık, Ankara. 1993
75. Gürbüz YILMAZ "İş Güvenliğine Genel Bakış", Mühendis ve Makine Dergisi Sayı 224
76. Özlem Özkılıç “İş sağlığ güvenliği ve çevresel etki rsik değerlendirilmesi”
77. "İş Yerlerinde Tükenen Yaşam", Petrol-İş Sendikası Yayını
78. "İstatistik Yıllıklar", SSK Yayınları
79. "Çalışma İstatistikleri", Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) Yayını
80. Gürbüz YILMAZ “İş Güvenliğinin ilkeleri”
81. Prof:Dr.Ali Seyyar “makaleleri”
82. Alaattin BİLGİ; “Önce Emek Vardı”, Bilim ve Sanat Dergisi Sayı 81
83. Cahit ERKAN Dr.; “İş Sağlığı ve Meslek Hastalıkları”, AÜ Tıp Fakültesi Yayınları
84. Cahit TALAS Prof.Dr.; “Toplumsal Politikaya Giriş”, Savaş Yayınları
85. “Çalışma İstatistikleri”, Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) Yayını
86. Gürbüz YILMAZ;“İş Güvenliğine Genel Bakış”, Mühendis ve Makine Dergisi Sayı 224
87. Sarper SÜZEK Doç.Dr.; “İş Güvenliği Hukuku”, Savaş Yayınları
88. İsmail TOPUZOĞLU Dr.; “Çevre Sağlığı ve İş Sağlığı”, Çalışma Bakanlığı Yayını
89. “İş Yerlerinde Tükenen Yaşam”, Petrol-İş Sendikası Yayını
90. http://www.isguvenligi.net/Mustafa Taşyürek
91. “İstatistik Yıllıkları”, SSK Yayınları
92. Sanayide İş güvenliği Eğitim Rehberi, Sayı:8, T.C.Çalışma Bakanlığı İşçi Sağlığı Genel
Müdürlüğü ,Mars Matbaası, 1968 Ankara.
93. Stellman , Jeanne Mager (Ed.), Encyclopaedia of Occupational Health and Safety ,
Fourth Edition, Volume I., ILO Geneva 1998.
94. Accident Prevention Manual for Industrial Operations, Seventh Edition, National Safety
Council, Chicago, 1977.
95. Introduction to Industrial Hygiene fort he Non - IH Apactical Guide Without the Big
Words, OR-OSHA 117, Department of Consumer Business Services
96. http://www.bilkent.edu.tr/~bilheal/uremesagligi/hijyen.html
97. http://www.sowega-ahec.org/2007CareerGuide/IndustrialHygienist.htm
98. http://www.lm.doe.gov/land/sites/oh/fernald_orig/VImages/PhotoTour/2000/Aug
00/pages/7349D-0121.htm
99. http://www.lbl.gov/ehs/chsp/html/materials.shtml
100. http://initialm.wordpress.com/2007/11/19/explosion-in-aramco-gas-
pipeline-kills-28/
101. Kanserojen ve Mutajen Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri
Hakkında Yönetmelik, (26 Aralık 2003 tarih ve 25328 sayılı Resmi Gazete)
102. İş Sağlığı ve Güvenliği Kurulları Hakkında Yönetmelik (07. Nisan. 2004 tarih ve
25426 sayılı Resmi Gazete)

 
İŞ HİJYENİ