logo
"İş Sağlığı ve Güvenliğinde Alternatif Çözümler"

İKİ YÖNLÜ AKCİĞER GRAFİSİ STANDARTLARI


 
 
İKİ YÖNLÜ AKCİĞER GRAFİSİ:
İnceleme Kodu: TRD T001
Hazırlanma Tarihi: 30.6.2007
Tanım: Akciğerin, pulmoner damarların, mediasten, kalp, plevra ve göğüs duvarının değerlendirilmesi için x-
ışınlarından yararlanılarak gerçekleştirilen incelemedir.
 
1. Kullanım alanları
Burada verilen kullanım alanları günlük pratikte en sık karşılaşılan durumları tanımlamaktadır. Kullanım alanları hasta
yakınmaları ve klinik bulgular doğrultusunda klinisyen-radyolog işbirliği ile genişletilebilir. X-ışınlarının bilinen biyolojik yan
etkileri nedeniyle inceleme seçiminde fayda-zarar ilişkisi gözetilmelidir.
 
Akciğer radyografisinin amacı toraksı tutan hastalıkların varlığını araştırmak, nedenlerini ortaya koymak ve
hastalık süreçlerini izlemektir.
Akciğer radyografisi için endikasyonlar bunlarla sınırlı olmamakla birlikte aşağıdaki gibidir:
1. Solunum sistemi, kalp-damar sistemi, üst mide barsak kanalı ve toraksın kas-iskelet sistemiyle potansiyel
olarak ilişkili olabilecek belirti ve bulguların araştırılmasında kullanılır.
2. İkincil olarak toraksı tutan sistemik ve toraks dışı hastalıkları da içeren hastalık süreçlerinin
değerlendirilmesinde yararlıdır.
3. Toraksı tutan bilinen malign ya da benign hastalıkların düzelme, gerileme veya ilerleme açısından takibinde
kullanılır.
4. (Son yıllarda yerini hızla düşük dozlu BT incelemelerine bıraksa da) Risk faktörü olanlarda (sigara içimi gibi)
akciğer kanseri taramasında kullanılır.
5. Bilinen malignitesi olan hastalarda metastaz araştırılması için kullanılabilir. Akciğerler metastazların sık
görüldüğü yerler olduğu için akciğer radyografisi akciğer kanserinin olduğu kadar toraks dışı olanların da
başlangıçta evrelemesinde ve sonra takibinde yararlı olabilir.
6. Yaşam destek ünitesine bağlı hastaların, yoğun bakım ünitesindeki hastaların izlenmesinde kullanılır.
7. Toraksa uygulanan çeşitli enstrümanların (venöz kateter, kalp pili, göğüs tüpü gibi) durumunun ve yerinin
kontrolünde kullanılır.
8. Travma hastalarında göğüs duvarı, akciğer, plevra yaralanmaları ve pnömotoraks varlığının araştırılması,
pnömotoraks miktarının tahmininde kullanılır.
9. Cerrahi planlanan veya başka girişimsel işlemlerin uygulanacağı hastaların işlem öncesi, genel anestezi
öncesinde değerlendirilmesinde yararlıdır.
10. Kalple ilgili ya da solunumsal belirtilerin varlığı veya toraks patolojisi açısından cerrahinin sonucunu
kötü yönde etkileyebilecek veya ameliyat sırasında, öncesinde, sonrasında artmış ölüm ve hastalık riskine sahip
belirgin bir potansiyel durum varlığında operasyon öncesinde radyografik değerlendirme yapılır.
11. Yasal düzenlemelerle akciğer radyografisinin zorunlu kılındığı durumlarda kullanılır. Bunlar mesleki
maruziyetlere bağlı akciğer hastalıklarında (kömür işçisi pnömokonyozu gibi) ya da aktif tüberkülozda
gerçekleştirilen sürveyans (izleme) PA akciğer grafileri veya halk sağlığıyla ilgili yasal düzenlemelerin
gerektirdiği diğer sürveyans çalışmalarını içerir.
 
2. Kullanım dışında kalan alanlar
Akciğer radyografisinin mutlak bir kontrendikasyonu yoktur. X ışınlarının bilinen teratojenik etkileri nedeniyle
zorunlu durumlar hariç hamilelikte kullanılmamalıdır. Tüm görüntüleme birimleri iyonlaştırıcı radyasyon
içeren herhangi bir tanısal inceleme öncesinde hamile hastaların belirlenmesi konusunda politikalara ve
uygulamalarına sahip olmalıdır. Hastanın gebeliği biliniyorsa incelemeyi yapmadan önce fetusun karşılaşacağı
potansiyel radyasyon riski ve incelemenin klinik yararları üzerinde iyi düşünülmelidir. Çekimin
gerçekleştirilmesi halinde fetusun alacağı dozun azaltılması için gerekli önlemler (kolimasyon, uygun doz ve
pozisyon, tekrardan kaçınılması, kurşun önlük kullanımı gibi) alınmalıdır.
 
3. Kim yapmalı? Kim raporlandırmalı? Bu inceleme için özel nitelikler ve sorumluluklar Çekim radyoloji teknisyeni tarafından yapılır. Radyoloji teknisyenleri Sağlık meslek liseleri ve Sağlık Meslek
Yüksekokullarının Radyoloji bölümlerinden mezun olmuş radyasyon çalışanlarıdır. Radyoloji teknisyeni ve
radyologlar dışında çekimlerin diğer sağlık personeli tarafından gerçekleştirilmesi uygun değildir. Özellikle
ameliyathaneler, yoğun bakım üniteleri, servislerde gerçekleştirilen taşınabilir ünite radyografilerinde de bu
konuya önem verilmelidir. TRD Yeterlilik Kurulu, Rehberler ve Standartlar Komitesi
Raporlama radyoloji uzmanı tarafından veya radyoloji uzmanı gözetiminde radyoloji araştırma görevlileri
tarafından yapılır. Radyoloji uzmanı Türkiye Cumhuriyeti Üniversitelerinin Tıp Fakültelerinde veya Türkiye
Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı’na bağlı Eğitim Hastanelerinde tamamladığı Radyoloji Uzmanlığı eğitiminin
sonunda Radyoloji Uzmanı belgesi almış hekimdir.
 
4. İncelemenin yapılışı
1. İSTEM: İncelemenin tıbbi gerekliliğinin gösterilmesi ve inceleme için yeterli yorumun yapılabilmesi
açısından yazılı ya da elektronik istem sağlanmalıdır. Bu istem hastanın durumunu yakından bilen bir doktor
tarafından yapılmış olmalıdır ve bazı bilgileri içermelidir. Tıbbi gerekliliği sağlayacak ve çekimi yönlendirecek
olan bu bilgiler; belirti ve bulgular, hastanın hikayesi, ön tanı veya varsa bilinen tanıyı içermelidir. İstemde
belirtilen bilgiler incelemenin raporlanması sırasında da yardımcı olacaktır.
 
2. İNCELEME: İnceleme hasta ayaktayken yapılır. PA grafi için hastanın sırtı Röntgen tüpüne dönük, elleri
her iki skapula görüntüleme alanı dışında kalacak şekilde yanda olmalıdır. Lateral grafi için eğer yön
belirtilmediyse sol yan grafi çekilir. Hastanın sol yanı kasete, sağ yanı tüpe dönük olarak pozisyon verilir.
Hastanın boyu, kilosu beden yapısı göz önüne alınarak uygun doz belirlenir. Teknik parametreleri içeren
tablolar, çekim odasında teknisyenin rahatça görebileceği bir yere asılmalıdır. Hastaya nefes aldırılıp
tutturularak çekim gerçekleştirilir.
Standart bir akciğer incelemesinde hasta ayakta durur. PA ve sol yan projeksiyonda ve inspirasyon sırasında
çekim gerçekleştirilmelidir. İnceleme doktor ya da teknisyen tarafından klinik duruma bağlı olarak
değiştirilebilir (örneğin henüz ayakta duramayan küçük çocuklarda inceleme supin pozisyonda gerçekleştirilir).
Standart iki yönlü grafi dışında zaman zaman kullanılan diğer pozisyonlar supin, oblik, dekübit veya lordotik
pozisyonlardır. Ekspirasyonda veya meme başı işaretleriyle de çekim yapılabilir. Travma gibi bazı durumlarda
çekim supin ve AP projeksiyonda gerçekleştirilir.
Akciğer grafisi her iki akciğerin apeksini ve kostofrenik açıları kapsamalıdır. Orta torakal vertebra gövdeleri ve
solda kalp arkasındaki pulmoner damarlar seçilebilmelidir. PA görüntüde skapulalar her iki akciğer alanının
dışında olmalıdır. Yan grafide her iki kol, üst ekstremiteler görüntü alanının dışında kalacak şekilde başın
üzerine kaldırılıp birleştirilir. Uygun pozisyon verildikten sonra gerekirse görüntüleme alanı kolimatörlerle
daraltılır. Işın demetinin boyutu görüntülenmek istenen yapıları kapsayacak ve hastanın bunların dışında kalan
kısımlarını ışına maruz bırakmayacak şekilde ayarlanmalıdır.
 
Teknik Faktörler:
1) Erişkinler: PA akciğer grafisi için ortalama cilt giriş dozu çekim başına 0,3 mGy’i, çekim süresi 40 msn’i
geçmemelidir. Yüksek kilovolt tekniği uygulanmalıdır (120-150 kVp). Saçılmayı en azından 10:1 (tercihen 12:1
grid) kadar azaltan saçılma önleyici bir teknik (grid ya da hava boşluğu) kullanılmalıdır. Farklı cüssedeki
hastalar için belirlenmiş kVp, mAs değerlerini içeren çizelgeler çekim odasında bulundurulmalıdır. Optimal
doz ile elde olunan bir radyografide akciğer parankimi orta-gri tonda izlenmelidir.
2) İri hastalarda yüksek kilovoltaj tekniği kullanılırken saçılmayı 12:1 gride eşdeğer oranda azaltacak saçılma
karşıtı bir teknik de kullanılmalıdır. Hasta boyutuna göre doğru kVp belirlendikten sonra şutlama sırasında
hasta hareketini engellemek amacıyla tüp akımı, şutlama süresini mümkün olduğu kadar kısa tutacak şekilde
seçilmelidir. Seçilen mAs ve kVp ile akciğer parankimini orta gri tonunda gösteren bir görüntü elde
edilmelidir.
3) Taşınabilir ünite ile yapılan gridsiz incelemelerde yeterli penetrasyonu sağlamak ve saçılan radyasyonu
optimum düzeyde tutmak için 70-100 kVp aralığı seçilmelidir. Hareket artefaktlarından kaçınmak için şutlama
süresi mümkün olduğunca kısa tutulmalıdır.
Akciğer radyografisine aşağıdaki kalite kontrol işlemleri uygulanmalıdır:
a. İnceleme tamamlandığında görüntüler yetişmiş personel; doktor ya da radyoloji teknisyeni tarafından
gözden geçirilmelidir.
b. Gerekirse optimum tanısal kalitenin altında olan görüntüler tekrarlanmalıdır. Tekrar oranı yakından
izlenmeli ve kalite kontrol sürecinin bir parçası olmalıdır.
c. Her film ya da görüntü hastanın adı, dosya numarası, sağ ya da sol taraf, hasta pozisyonu ve incelemenin
zamanı (tarih, saat) ile kalıcı olarak işaretlenmelidir. Hastanın doğum tarihinin filmde yer alması şiddetle
önerilir. Çekim için kullanılan mAs ve kVp değerlerinin de görüntü üzerinde yer alması yararlı olabilir.
 
5. Raporlandırma
İncelemenin raporu hazırlanırken TRD Genel Rapor Yazım İlkeleri Rehberinden yararlanılabilir.
6. Dokümantasyon
Klasik radyografiler hastanın beden yapısına göre seçilen farklı boylarda filmlerdir
(35x35, 35x43 cm,..). Eğer bilgisayarlı radyografi ve dijital radyografi yöntemleri
kullanılıyorsa görüntüler çalışma istasyonlarında değerlendirildikten sonra lazer kamera TRD Yeterlilik Kurulu, Rehberler ve Standartlar Komitesi
ile filme basılarak verilir, filmler dışında bu görüntüler CD lere kaydedilebilir ve
bilgisayar ortamında saklanabilir.
 
 
7. İnceleme yapılacak cihaz ve özellikleri
Akciğer grafisi dönen anodlu tüpe, minimum 50 kW çıkış gücüne ve 100 kVp’de 3 mm aluminyum ve daha
büyük yarı değer kalınlığına ulaşılabilmesi için yeterli filtrasyona sahip bir tanısal radyografi ünitesinde
gerçekleştirilmelidir. Ünite bukili vertikal statife sahip olmalıdır. Erişkin radyografilerinde santimetre başına
minimum 40 çizgiye sahip ve 12:1 grid kullanılmalıdır. Otomatik doz kontrollü sistemlerin kullanılması
önerilir.
 
Radyografiler yalnızca dikdörtgen şeklinde kolimasyon sağlayan ışın sınırlayıcı parçaya sahip cihazlar ile
çekilmelidir.
 
Rutin ayakta projeksiyonlar için büyütme etkisini en alt düzeye indirecek şekilde 180 cm kaynak-görüntü
mesafesi bulunmalıdır. Klinik olarak gerekli ise 100 m kaynak-görüntü mesafesi kullanılabilir (supin pozisyon,
bebek ve küçük çocuklar, hareket edemeyen hastalar).
 
X ışını tüpünün fokal spot boyutu için önerilen aralık 0,6-1,5 mm olup 2.0 mm’i aşmamalıdır.
 
Analog çalışmalarda, görüntü güçlendirici ekranlar kullanılmalıdır. Hızı en az 200 olan herhangi bir film-ekran
kombinasyonu kullanılabilir.
 
Sıcaklığı ve içeriği dikkatlice kontrol edilen bir otomatik banyo tercih edilmelidir. El banyosu kullanılacaksa
sabit bir zaman ve sıcaklık kullanılmalıdır.
 
Işıkla uyarılabilen fosfor tabakalar veya dijital görüntüleme teknikleri film-ekran radyografisine uygun
alternatiflerdir ancak dikkatli kalite kontrol gerekir. Saçılan radyasyondan kaynaklanan görüntü bozulması
film-ekran radyografisiyle olduğundan daha fazladır. Bu nedenle zayıf hastaların radyografileri için gridler
gerekebilir.
 
8. İncelemenin yapıldığı cihaz için bu incelemeye özgü kalite kontrol gereklilikler
Hastanın, çalışanların ve kamunun radyasyon riskini en aza indirmek ve tanısal görüntü kalitesini en üst
düzeye çıkarmak amacıyla, kullanılan cihazın kalite kontrol programı olmalıdır. Bu program bir tıp fizikçisi
tarafından denetlenmelidir. Kurumlar; yapılan kalite kontrol testlerini ve ne sıklıkta yapıldığı, testi
gerçekleştiren kişi veya kişileri, uygulanan testin yazılı tanımını (teknik faktörler, kullanılan ekipman gibi
bilgileri de içeren) belgelendirmelidir.
Akciğer grafileri çekilirken tüm diğer radyografilerde olduğu gibi kabul edilebilir bir tanısal görüntü kalitesi
sağlanacak şekilde mümkün olan en düşük dozlar kullanılmalıdır. Radyasyon dozları, makul inceleme
örneklerine dayanılarak periyodik olarak tanımlanmalıdır. Tekrar filmlerden mümkün olduğunca
kaçınılmalıdır. Tekrar edilme nedenleri araştırılmalı, kontrol edilebilen nedenler ortadan kaldırılmalıdır.
 
Ayrıca konuyla ilgili hazırlanmış TRD Bilgisayarlı Tomografi Kullanım Rehberine bakınız.
 
9. Hasta, çalışan ve çevre açısından dikkat edilmesi gereken güvenlik gereklilikleri
Bir yandan gerekli kalitede tanısal görüntü kalitesini sürdürürken bir yandan da hastanın, radyasyon çalışanının
ve toplumun maruz kaldığı radyasyon dozunu azaltmada radyologlar, radyoloji teknisyenleri ve hastayı izleyen
doktorların sorumlulukları vardır.
Görüntüleme birimlerinin ALARA prensiplerine uygun strateji ve uygulamalar içinde bulunması gereklidir.
İnceleme protokollerini medikal fizikçi ile de görüşerek hastanın boyu, kilosu, beden kitle indeksi, lateral
genişlik gibi beden yapısı özelliklerini göz önünde bulundurarak yeniden düzenlemelidir. Görüntüleme
ünitesinin donanımında yeralan doz azaltıcı aygıtlar ve diğer yöntemler kullanılarak görüntü kalitesini
bozmadan maruziyet kısıtlanmalıdır. Hastanın karşı karşıya kaldığı radyasyon dozunun periyodik olarak
ölçülmesi önerilir.
 
10. Hazırlayanlar ve katkıda bulunanlar
Dr. Gonca ERBAŞ
 TRD Yeterlilik Kurulu, Rehberler ve Standartlar Komitesi
11. Kaynakça
1. Radyasyon Güvenliği Yönetmeliği R. Gazete tarih/sayı:24.03.2000/23999
2. The AAPM/RSNA Physics Tutorial for Residents Typical Patient Radiation Doses in Diagnostic
Radiology Parry RA Glaze SA, Archer BR Radiographics 1999:19:1289-1302
3. ACR Practice Guideline for General Radiography
4. Baseline Chest Radiograph for Lung Cancer Detection in the Randomized Prostate, Lung, Colorectal and
Ovarian Cancer Screening Trial Oken MM et all. Journal of the National Cancer Institute, 97(24) Dehcember
21, 2005
5. Guidelines for management of small pulmonary nodules detected on CT scans: a statement from the
Fleischner Society. MacMahon H et all. Radiology. 2005 237(2):395-400.
6. Indications to chest radiograph in preoperative adult assessment: recommendations of the SIAARTI-SIRM
commission. Calderini E et all Minerva Anestesiol. 2004 ;70(6):443-51.
7. Screening for lung cancer: the guidelines. Bach PB et all Chest. 2003;123(1 Suppl):83S-88S.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Bu rehber TRD Yeterlik Kurulunun eşgüdümünde Rehberler ve Standartlar Komisyonu tarafından geliştirilmiştir. Amacı,
meslektaşlarımızın yapacakları uygulamalarda dil ve eylem birliği sağlamak, hastalarımızın inceleme olanaklarından en üst düzeyde
yararlanmalarına olanak tanımaktır. Deneyimli meslektaşlarımızın çalışmaları ve uluslar arası yayınların desteğinde hazırlanan bu
rehberin yaygın olarak kullanılması ve geribildirimlerle beslenerek sürekli olarak geliştirilmesi en büyük beklentimizdir.

 


 

 
İKİ YÖNLÜ AKCİĞER GRAFİSİ STANDARTLARI